Centrum Strategii Rozwojowych podczas XXXV Forum Ekonomicznego w Karpaczu zaprezentowało Indeks Racji Stanu – miernik badający kondycję polskiej gospodarki przez pryzmat realizacji strategicznych projektów oraz wskaźników rozwojowych. Prezentacji nowego wskaźnika analizy strategicznej państwa towarzyszyła debata ekspercka zatytułowana „Indeks Racji Stanu: Jak mierzyć długoterminową kondycję i potencjał Polski?”.

Wydarzenie zainaugurowała prezentacja założeń Indeksu, którą poprowadził Kamil Fijałkowski, autor projektu i ekspert Centrum Strategii Rozwojowych. Następnie odbył się panel dyskusyjny moderowany przez redaktora Krzysztofa Ratnicyna z Dziennika Gazety Prawnej z udziałem Marcina Chludzińskiego, Przewodniczącego Rady Fundacji Centrum Strategii Rozwojowych, Beaty Daszyńskiej-Muzyczki, Prezes Zarządu Three Seas Business Council oraz Piotra Palutkiewicza, Prezesa Zarządu Warsaw Enterprise Institute.

– Indeks Racji Stanu pokazuje jasno, w sposób policzalny, na ile obecnie realizujemy rację stanu, rozumianą jako budowanie państwa bezpiecznego, z trwałą zdolnością do rozwoju gospodarczego. Ten wskaźnik nie pozostawia zbyt dużo pól do interpretacji politycznych – precyzyjnie wskazuje, gdzie jest lepiej, a gdzie mamy obszary do pracy – podkreślał Marcin Chludziński, Przewodniczący Rady Fundacji, Centrum Strategii Rozwojowych. – Syntetyczna miara na poziomie 55% oznacza, że nie wykorzystujemy 45 procent potencjału, który mamy. Nasz statek mógłby płynąć szybciej i prędzej osiągać określone porty. Dużym obszarem do poprawy jest instytucjonalne, metodyczne działanie państwa w oparciu o trwałe, niezależne od dryfów politycznych instytucje. Pogarsza się radykalnie stan finansów publicznych. Demografia ogranicza nasze szanse na rozwój gospodarczy w przyszłości. Można oczywiście powiedzieć, że jest dobrze, ale warto byłoby wyobrazić sobie, gdzie jako państwo moglibyśmy być gdybyśmy płynęli „cała naprzód” – dodał.

W trakcie debaty eksperci dyskutowali o tym, jak przy użyciu obiektywnych danych oceniać efektywność polityk publicznych i budować rzetelną debatę o długofalowej odporności oraz konkurencyjności kraju.

Czym jest Indeks Racji Stanu?

Indeks Racji Stanu to opracowane przez Centrum Strategii Rozwojowych syntetyczne, hierarchiczne narzędzie analityczne służące do uporządkowanej i opartej na twardych danych oceny zdolności państwa polskiego do realizacji długofalowych i żywotnych interesów. W modelu tym racja stanu jest rozumiana jako zdolność do ochrony i wzmacniania warunków niezbędnych dla przetrwania Rzeczypospolitej, zapewnienia jej bezpieczeństwa, trwałego rozwoju oraz zachowania suwerenności i ciągłości wspólnoty politycznej w długim horyzoncie czasowym.

– Indeks Racji Stanu został zaprojektowany jako syntetyczna mapa strategicznych zdolności Polski. Naszym celem jest uporządkowanie rzetelnej, opartej na faktach debaty o długofalowych interesach państwa. Najważniejszy wniosek systemowy z tej edycji brzmi: Polska pozostaje silniejsza w mobilizowaniu zasobów niż w ich regenerowaniu. Państwo potrafi podjąć nadzwyczajny wysiłek, powołać celowe struktury i dostarczyć pojedyncze rezultaty, gdy istnieje presja polityczna. Jednak z perspektywy racji stanu prawdziwym testem nie jest liczba wyjątkowych projektów zakończonych sukcesem, ale zdolność państwa do powtarzalnego osiągania takich rezultatów w sposób rutynowy, bez każdorazowego tworzenia nadzwyczajnych warunków i nadwyrężania własnych podstaw – mówił Kamil Fijałkowski, autor projektu i ekspert Centrum Strategii Rozwojowych.

IRS nie jest rankingiem rządów ani audytem sektorowym. Narzędzie to nie utożsamia racji stanu z bieżącym interesem rządu, lecz ocenia trwałe zasoby, instytucje i mechanizmy państwa. W jednej strukturze analitycznej łączy obszary gospodarki, bezpieczeństwa, demografii, spójności społecznej, realizacji projektów strategicznych oraz ładu instytucjonalnego.

Konstrukcja indeksu opiera się na dwóch głównych filarach:

• Filar I – Kondycja systemowa (waga 60%) – oceniający podstawowe zasoby i warunki trwałości państwa.
• Filar II – Strategia i państwo (waga 40%) – analizujący zdolność do przekładania długofalowych decyzji na konkretne funkcje instytucjonalne i materialne

Diagnoza: słaba odporność i asymetria rozwoju

Z zaprezentowanego raportu wyłania się niepokojący obraz. W 2025 roku wartość Indeksu Racji Stanu dla Polski wyniosła 55,0 pkt, co na skali modelu oznacza słabą lub niepełną odporność państwa. Od 2020 roku wynik ten obniżył się o 5,7 pkt. Co kluczowe, po wyraźnym tąpnięciu w 2024 roku, rok 2025 przyniósł jedynie stabilizację na niższym poziomie, bez powrotu na dawną, wyższą trajektorię rozwoju z lat 2020–2022 (kiedy indeks utrzymywał się powyżej 60 pkt).

Choć wyniki obu filarów są zbliżone (55,5 pkt dla Kondycji systemowej oraz 54,3 pkt dla Strategii i państwa), kryją one odmienne, głębokie słabości. Polska wykazuje wyraźną asymetrię odporności:

• Obszary silne: Najwięcej punktów przyznano w dziedzinach takich jak bezpieczeństwo (70,9 pkt), rynek pracy (88,0 pkt), równowaga zewnętrzna (80,9 pkt) oraz projekty strategiczne (73,9 pkt). Dynamiczna modernizacja obronna, infrastruktura importowa gazu czy rozwój cyfrowych usług komercyjnych tworzą realne aktywa państwa.
• Obszary krytyczne: Najpoważniejsze słabości dotyczą zasobów, których nie da się szybko odbudować decyzją budżetową. Wskaźnik subindeksu Demografia spadł do alarmujących 29,4 pkt (współczynnik dzietności 1,06 przełożył się na zaledwie 6,0 pkt). Równie głęboki deficyt dotyczy Ładu instytucjonalnego (34,7 pkt), w tym w szczególności Ciągłości konstytucyjnej (krytyczne 16,7 pkt).

Rekomendacje dla kierownictwa państwa

Raport Centrum wskazuje, że dla poprawy odporności Polski konieczne jest przejście od zarządzania pojedynczymi programami do zarządzania pełnymi zdolnościami systemowymi. Do kluczowych rekomendacji należą:

• Odbudowa przestrzeni fiskalnej bez wypierania strategicznych inwestycji.
• Kompleksowa ochrona zasobów demograficznych i społecznych poprzez realne usuwanie barier dla rodzin.
• Zapewnienie przewidywalnego i egzekwowalnego ładu instytucjonalnego oraz wyjście z konfliktów ustrojowych.
• Powiązanie modernizacji militarnej z odpornością cywilną i krajowym przemysłem.

Oficjalna strona projektu

Wszystkie szczegóły dotyczące metodologii, karty diagnostyczne dla każdego z 20 subobszarów badawczych oraz pełną wersję raportu analitycznego można pobrać na oficjalnej stronie Indeksu Racji Stanu pod adresem: www.indeksracjistanu.org