Współczesna wojna wykracza daleko poza fizyczną linię frontu – jej istotny wymiar rozgrywa się na ekranach telefonów, w strumieniach powiadomień oraz w algorytmach platform społecznościowych. Centrum Strategii Rozwojowych publikuje interdyscyplinarny raport pt. „Kultura cyfrowa jako infrastruktura odporności społecznej w warunkach wojny. Doświadczenie Ukrainy i wnioski dla Polski”, który dowodzi, że w realiach zagrożenia egzystencjalnego smartfon przestaje być jedynie narzędziem rozrywki, stając się cyfrowym ekosystemem przetrwania, przestrzenią oddolnej mobilizacji oraz filarem odporności całego państwa. Autorami raportu pod redakcją merytoryczną Michała Wojdy są: Aleksander Lewkowicz, Eugeniusz Romer i Oleksandr Shevchenko. Projekt został dofinansowany przez Centrum Mieroszewskiego w ramach IV Otwartego Konkursu.
W pierwszych godzinach inwazji ukraińskie media społecznościowe przeobraziły się w cyfrowe tablice ostrzegawcze. Szybkie rozpowszechnianie map schronów i ostrzeżeń geolokalizacyjnych pozwoliło – jak szacują badacze – uniknąć od 35% do 45% potencjalnych ofiar cywilnych pośród ludności. Jednocześnie w cyfrowej przestrzeni narodził się wojenny folklor oparty na czarnym humorze i memach, które pomagały oswoić lęk oraz odbierały wrogowi symboliczną przewagę. Z biegiem czasu ujawniły się jednak ograniczenia tego systemu, objawiające się zjawiskiem tak zwanego „zmęczenia alarmami” oraz stopniowym przejściem społecznych emocji od początkowej euforii do narastającej frustracji i krytycyzmu wobec władz.
– Doświadczenia konfliktu za naszą wschodnią granicą wyraźnie pokazują, że jednym z największych zagrożeń dla państwa w sytuacji kryzysowej jest niskie zaufanie do mediów i instytucji publicznych. To bezpośredni efekt głębokiej polaryzacji politycznej i społecznej. Gdy obywatele przestają ufać oficjalnym komunikatom, naturalną próżnię natychmiast wypełnia emocjonalna dezinformacja oraz wroga propaganda. Bezpieczeństwa narodowego nie da się zbudować wyłącznie zakupami uzbrojenia – jego fundamentem pozostaje wewnątrzspołeczne zaufanie. Aby je zachować i wzmacniać w czasie pokoju, konieczne są ciągły dialog oraz budowanie konsensusu, które stanowią bezpośredni filar naszego bezpieczeństwa – mówi Paweł Ernst, prezes zarządu Centrum Strategii Rozwojowych.
Sztuczna inteligencja, deepfake i manipulacja wizerunkiem
Wojenna dynamika doprowadziła do głębokiego zderzenia tradycyjnych mediów z wymogami szybkiego przekazu internetowego. Równolegle otwarta przestrzeń cyfrowa stała się polem wyrafinowanych operacji psychologicznych i dezinformacyjnych. Za pomocą AI fabrykowano materiały wideo imitujące uliczne rozmowy ze zwykłymi obywatelami, którzy wypowiadali się przeciwko mobilizacji i nawoływali do ustępstw, a także nagrania deepfake z udziałem czołowych dowódców wojskowych, mające stwarzać fałszywe wrażenie powszechnego sprzeciwu społecznego.
– Z początkiem konfliktu zbrojnego kultura cyfrowa przestała być sferą spędzania wolnego czasu po pracy – w warunkach wojennych stała się ważną infrastrukturą przetrwania i komunikacji. Nasza publikacja spaja dotąd rozproszone badania medioznawcze, socjologiczne i kulturoznawcze, ukazując unikalny splot nowoczesnych technologii z tkanką społeczną. Obserwujemy przeobrażenie komunikatorów w systemy ostrzegania, ewolucję wojennej muzyki i vloggingu politycznego, aż po cyfryzację usług państwowych. Celem raportu jest dostarczenie Polsce gotowej wiedzy, pozwalającej wykształcić społeczne nawyki i procedury informacyjne, zanim nadejdzie faza kryzysu – podkreśla Michał Wojda, redaktor merytoryczny raportu, ekspert Centrum Strategii Rozwojowych.
Struktura i zakres raportu
Całość publikacji została ujęta w pięciu spójnych obszarach tematycznych. Każda z części raportu naświetla inny wymiar cyfrowego frontu oraz jego wpływ na funkcjonowanie państwa i społeczeństwa w warunkach wojny.
Pierwszy rozdział, autorstwa Aleksandra Lewkowicza, analizuje przeobrażenie mediów społecznościowych w „miękki front” oraz śledzi dynamikę społecznych nastrojów od pierwszych chwil inwazji po zjawisko tzw. zmęczenia alertami. W drugim rozdziale Aleksander Lewkowicz i Oleksandr Shevchenko badają fenomen wojennej muzyki, rolę algorytmów platform cyfrowych oraz wyzwania związane z komercjalizacją symboli militarnych. Trzeci rozdział, opracowany przez Oleksandra Shevchenko, ukazuje adaptację tradycyjnych mediów do wymogów internetu, prześledzając ewolucję ogólnonarodowego telemaratonu informacyjnego oraz gwałtowną ekspansję kanałów w komunikatorze Telegram i w serwisie YouTube. Czwarty rozdział, również autorstwa Oleksandra Shevchenko, podejmuje złożone kwestie komunikacji strategicznej, dekolonizacji i derusyfikacji przestrzeni publicznej w kontekście ochrony wolności słowa i pluralizmu. Z kolei finałowy, piąty rozdział, przygotowany przez Eugeniusza Romera, koncentruje się na materialnym zapleczu cyfrowej odporności – od zasilania stacji bazowych i ochrony danych w chmurze po cyfryzację usług państwowych w aplikacji Diia – formułując na tej podstawie bezpośrednie wnioski oraz systemowe rekomendacje dla Polski.
Systemowe rekomendacje i lekcje dla Polski
Wnioski płynące z ukraińskiego doświadczenia stanowią bezpośredni przewodnik dla Polski, która posiada bezcenny zasób – czas na przygotowanie systemowych rozwiązań w okresie pokoju. Wśród najważniejszych rekomendacji raportu wymienia się:
- Infrastrukturę i łączność: wydłużenie awaryjnego zasilania stacji bazowych telefonii komórkowej (do min. 12 godzin dla stacji i 48 godzin dla węzłów transmisyjnych), stworzenie rezerwy stacji mobilnych oraz dokończenie prac nad krajowym roamingiem kryzysowym.
- Aplikacje i ostrzeganie: szybkie wdrożenie systemu Cell Broadcast zintegrowanego z mapami schronów oraz przygotowanie przez Centralny Ośrodek Informatyki katalogu „uśpionych” usług w mObywatelu (np. rejestrów ewakuacyjnych czy weryfikacji zbiórek), gotowych do uruchomienia w stanie kryzysowym.
- Ramy prawne: precyzyjną implementację unijnego Aktu o usługach cyfrowych (DSA) w celu sprawnego eliminowania wrogiej dezinformacji przy jednoczesnym poszanowaniu wolności słowa.
Raport do pobrania:
